Vulkanisme is een verschijnsel waarbij magma uit de aardkorst aan de oppervlakte komt. Ook is het een voorbeeld van een endogeen proces. Zodra magma aan het aardoppervlakte komt er wordt gesproken over lava in plaats van magma. Een vulkaan is een plek waar magma uit de aardmantel zich een weg naar buiten komt via de aardkorst. Dit kan op twee manieren gebeuren:
- Zeer rustig en geleidelijk. We spreken dan van effusief vulkanisme.
- Juist snel en krachtig. We spreken dan van explosief vulkanisme.
Spleetvulkaan, waar aardplaten divergent van elkaar bewegen, ontstaan er zogenaamde spleetvulkanen. Het magma op deze plekken is vaak mafisch, waardoor de lava makkelijk uit de vulkaan stroomt. Dit type vulkaan vind je vooral terug in de Atlantische Oceaan, waar het de Mid-Oceanische rug heeft gevormd.
Stratovulkaan, waar de aardplaten convergent van elkaar bewegen, ontstaan er zogenaamde stratovulkanen. Deze vulkanen kenmerken zich doordat ze hoog zijn en steile hellingen hebben die zijn opgebouwd uit aslagen van verschillende uitbarstingen. De magma in deze vulkanen is vaak erg felsisch en hierdoor heeft dit type vulkaan erg explosieve uitbarstingen. Naast de lava en as die kilometers hoog de lucht in wordt geblazen als deze vulkaan uitbarst, kunnen er bij deze vulkaan bij een uitbarsting ook pyroclastische stromen optreden. Dit zijn zeer snel (soms wel met 180 m/s) bewegende gaswolken die van de helling van de vulkaan afkomen en alles verstikken wat in de wolk terechtkomt. Dit type vulkaan is het meest voorkomend op de aarde.
Schildvulkaan, sommige vulkanen ontstaan niet aan de randen van aardplaten, maar midden op een aardplaat. Dit zijn zogenaamde hotspot vulkanen. Onder de aardplaat is het magma zo warm en sterk dat het zich een weg heeft gebaand door de aardkorst. Dit type magma is vaak mafisch van aard en erg vloeibaar. Hierdoor vloeit de lava ver weg van de bron en ontstaat er een flauwe helling. Daarom wordt dit type vulkaan een schildvulkaan genoemd. De eilanden van Hawaii zijn bekende voorbeelden van dit type vulkanen.
Caldera, soms stort een deel van de vulkaan in na een uitbarsting. Dan ontstaat er een zogenaamde calderavulkaan. Deze caldera kan zich vullen met water, of er kan zich een nieuwe kraterpijp vormen in de vulkaan. Doordat caldera’s een breed oppervlakte hebben en vaak gevuld zijn met water, zijn ze niet altijd gelijk te herkennen als vulkaan.